माषः — उडीद / उडदाची डाळ
(अथ माषः [उडद] । तस्य गुणानाह—)
माषो गुरुः स्वादुपाकः स्निग्धो रुच्योऽग्निदीपनः ।
संसन्तर्पणो बल्यः शुक्रलो बृंहणः परः ॥
शिश्नमूत्रमलः स्तन्यो मेदःपित्तकफप्रदः ।
गुदकीलादितृष्णासुपरिक्षूलानि नाशयेत् ॥
कफपित्तकरा माषाः कफपित्तकरं दधि ।
कफपित्तकरा मत्स्या वृन्ताकं कफपित्तकृत् ॥

माष (उडीद) पचण्यास जड, विपाकाने मधुर, स्निग्ध, रुचिवर्धक आणि वातदोषाचे शमन करणारा आहे. तो सारक, पौष्टिक व बळवर्धक असून शुक्रधातूची वृद्धी करणारा आणि शरीराचे पोषण करणारा मानला जातो. तो मल व मूत्र विसर्जनास सहाय्यकारी आहे. तसेच स्तन्यवृद्धी करतो आणि मेद व कफदोष वाढवतो. मूळव्याध, अर्धांगवायू, श्वास लागणे तसेच पचनाशी संबंधित विकारांमुळे होणाऱ्या वेदनांमध्ये (पचनानंतर होणारी वेदना) तो उपयुक्त मानला आहे.
माष, दधि (दही), मत्स्य (मासा) आणि वृन्ताक (वांगे) हे कफ-पित्त दोष वाढवणारे आहेत.
पर्याय / नावाची व्युत्पत्ती
माषः — “मीयते माषः” — ज्याच्या साहाय्याने धान्याचे मोजमाप केले जाते; तो धान्यवर्गात गणला जातो.
“वात तसेच गुदकील (मूळव्याध) इत्यादी विकारांचा नाश करणारा” — मष् या “नाश करणे / हिंसा करणे” या अर्थाच्या धातूपासून.
“ज्याच्या साहाय्याने इतर द्रव्ये मोजली जातात” — माष हे मोजमापाचे एकक म्हणूनही वापरले जाते.
गुणधर्म, चिकित्सीय उपयोग इत्यादी
माष चवीने मधुर, बळवर्धक, शरीराची वाढ व पोषण करणारा आणि उष्ण वीर्याचा आहे. तो वृष्य (प्रजननशक्तीला पोषक) आणि स्तन्यवर्धक मानला जातो. तसेच कफ व पित्त दोष वाढवतो.
माषाचा काढा सांध्यांच्या विकारांमध्ये दिला जातो. हाडांमधील वेदनांमुळे होणाऱ्या निद्रानाशात त्याच्या मुळांचा उपयोग केला जातो.
वातदोषामुळे होणाऱ्या विकारांमध्ये माषाचा अंतर्गत तसेच बाह्य उपयोग केला जातो. न्यूरोलॉजिकल विकारांमध्येही त्याचा उपयोग केला जातो.
पापड, वडा तसेच दक्षिण भारतीय लोकप्रिय न्याहारीचे पदार्थ — इडली आणि डोसा — यांमध्ये माष हा प्रमुख घटक आहे. त्यांच्या छिद्रमय व पेशीय पोतासाठी, चव आणि सुगंधासाठी हे पदार्थ विशेष प्रिय आहेत.
उंदरांवर केलेल्या प्रयोगात माषाचा आहार दिल्यावर रक्तातील सीरम, यकृत आणि महाधमनीमध्ये कोलेस्टेरॉल कमी होण्याचा ठळक परिणाम दिसून आला. सामान्य किंवा हायपरकोलेस्टेरोलेमिक आहारासोबत माष दिल्यावर सीरममधील फॉस्फोलिपिडचे प्रमाणही कमी झाले.

उंडऱ्या 
साहित्य
उडीद पीठ – १ कप
वाटण (हिरवी मिरची + कोथिंबीर + जिरे) – १ चमचा
हिंग – ½ चमचा
मिरेपूड – ½ चमचा
धणेपूड – १ चमचा
जिरे – १ चमचा
कडीपत्ता – ८–१० पाने
मीठ – चवीनुसार
तूप – २ चमचे
कृती
परातीत उडीद पीठ, मीठ, धणेपूड, मिरेपूड आणि वाटण घालून चांगले मिसळावे. त्यात आवश्यकतेनुसार पाणी घालून मऊ पीठ मळून घ्यावे. एका भांड्यात पाणी गरम करून उकळी आणावी. एका थाळीला तूप लावून पिठाचा लांब रोल तयार करून त्यावर ठेवावा. हा रोल साधारण १५ मिनिटे वाफवून घ्यावा.
वाफवलेला रोल थंड झाल्यावर त्याचे काप करून घ्यावेत. कढईमध्ये तूप गरम करून त्यात जिरे, हिंग आणि कडीपत्ता घालून फोडणी द्यावी. त्यात वाफवलेले काप घालून हलके परतून घ्यावेत. हे काप आवडीनुसार तुपात किंवा तेलात तळूनही घेता येतात.
उंडऱ्या तयार आहेत!

🌿 आयुर्वेदिक फायदे
उडीद डाळ पौष्टिक, गुरु आणि स्निग्ध गुणांची मानली जाते. ती शरीराला बळ व पोषण देण्यास सहाय्य करते.
जिरे, हिंग आणि मिरे पचनास सहाय्य करणारे असून उडीद डाळीमुळे होणारी वातवृद्धी कमी करण्यासाठी पारंपरिकपणे वापरले जातात.
धणे पचनास सहाय्य करणारे आणि रुची वाढवणारे मानले जाते.
तूप स्निग्ध असून वात संतुलनास सहाय्य करते.
कोथिंबीर चव व सुगंध वाढवते आणि पारंपरिक आहारात पचनास सहाय्य करण्यासाठी वापरली जाते.
आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून: ह्या बलवर्धक, शुक्रवर्धक, पुष्टिप्रद आणि गुरु आहेत. त्या वायू, अरुची आणि अर्दित वायू (ज्यामध्ये तोंड वाकडे होते असा वायू) यांचा नाश करतात. आजारपणात काही खाण्याची इच्छा होत नसेल, तर ह्या दिल्या जाऊ शकतात. मात्र त्या गुरु म्हणजेच पचायला जड असल्यामुळे, त्यानुसार १–२ प्रमाणातच घ्याव्यात.

कॉपीराइट © २०२६ Vedic Intelligence™ — सर्व हक्क राखीव.