त्रिदोषांची स्थाने

मानवी शरीरातील त्रिदोष

आयुर्वेदानुसार वात, पित्त आणि कफ हे तीनही दोष संपूर्ण शरीरात व्यापून असतात. मात्र, शरीरातील काही विशिष्ट भाग आणि धातूंमध्ये त्यांचे कार्य व प्राबल्य अधिक मानले जाते.

सर्वसाधारणपणे शरीराचे तीन भाग असे पाहता येतात:

वात — नाभीच्या खालील भागाशी प्रामुख्याने संबंधित
पित्त — नाभी आणि हृदय यांच्यामधील भागाशी प्रामुख्याने संबंधित
कफ — हृदयाच्या वरील भागाशी प्रामुख्याने संबंधित

आयुर्वेदातील ग्रंथांमध्ये या व्यापक विभागांबरोबरच प्रत्येक दोषाची काही विशिष्ट स्थानेही सांगितली आहेत.

वाताची स्थाने

मोठे आतडे, कटिप्रदेश, मांड्या, अस्थी, कान आणि त्वचा ही वाताशी संबंधित प्रमुख स्थाने मानली जातात. यांपैकी मोठे आतडे (पक्वाशय) हे वाताचे विशेष महत्त्वाचे स्थान मानले जाते.

पित्ताची स्थाने

नाभीचा परिसर, जठर व लहान आतड्याचा प्रदेश, स्वेद, रक्त, रस, डोळे आणि त्वचा ही पित्ताशी संबंधित स्थाने मानली जातात. यांपैकी नाभीच्या आसपासचा पचनाशी संबंधित प्रदेश पित्तासाठी विशेष महत्त्वाचा मानला जातो.

कफाची स्थाने

छाती, कंठ, डोके, सांधे, जठर, रस, मांस, मेद, नाक आणि जीभ ही कफाशी संबंधित प्रमुख स्थाने मानली जातात. यांपैकी छाती हे कफाचे विशेष महत्त्वाचे स्थान मानले जाते.

आयुष्याच्या अवस्थांमध्ये त्रिदोष

आयुर्वेदामध्ये आयुष्याच्या वेगवेगळ्या अवस्थांशी दोषांच्या प्राबल्याचाही संबंध सांगितला आहे.

परंपरेनुसार:

बाल्यावस्था — कफाचे प्राबल्य
प्रौढावस्था / मध्यम वय — पित्ताचे प्राबल्य
वृद्धावस्था — वाताचे प्राबल्य

बाल्यावस्था ही वाढ आणि विकासाची, प्रौढावस्था ही कार्यशीलता व परिवर्तनाची आणि वृद्धावस्था ही झीज व बदलांची अवस्था म्हणून वर्णन केली जाते.

सोप्या आधुनिक मांडणीसाठी:

अवस्था	साधारण वय	प्रमुख दोष
बाल्यावस्था	०–१८ वर्षे*	कफ
मध्यम वय	१८–६० वर्षे*	पित्त
वृद्धावस्था	६० वर्षांनंतर*	वात

*ही वयाची विभागणी सोप्या आधुनिक मांडणीसाठी आहे. आयुर्वेदातील प्राचीन ग्रंथांमध्ये वयाच्या सीमा काहीशा वेगळ्या दिल्या आहेत. उदाहरणार्थ, चरकपरंपरेतील एका विवेचनानुसार बाल्यावस्था साधारण १६ वर्षांपर्यंत आणि मध्यम वय ६० वर्षांपर्यंत मानले आहे.

कफ — घडणीची अवस्था

कफाचा संबंध वाढ, पोषण, स्थैर्य आणि शरीराच्या घडणीशी जोडला जातो. त्यामुळे बाल्यावस्थेत कफाचे प्राबल्य ही वाढ आणि विकासाशी संबंधित अवस्था मानली जाते.

पित्त — परिवर्तनाची अवस्था

पित्ताचा संबंध पचन, चयापचय आणि परिवर्तनाशी आहे. त्यामुळे प्रौढावस्थेत शरीरातील कार्यशीलता आणि परिवर्तनाशी पित्ताचे प्राबल्य जोडले जाते.

वात — बदलाची आणि झीजेची अवस्था

वाताचा संबंध हालचाल, कोरडेपणा आणि परिवर्तनाशी जोडला जातो. वय वाढत असताना शरीरात कोरडेपणा, ऊतींची ताकद कमी होणे आणि स्थैर्यात बदल होणे यांसारखे नैसर्गिक बदल दिसतात. आयुर्वेदात या प्रवृत्तींचा संबंध वाढत्या वाताशी जोडला जातो.

वयानुसार दिसणारे पारंपरिक आयुर्वेदिक बदल

बाल्यावस्था — कफ:
वाढ, विकास आणि पोषण यांना महत्त्व असते. कफाच्या प्राबल्याशी कफ, सर्दी, congestion आणि मंद पचनासारख्या प्रवृत्तींचा पारंपरिक आयुर्वेदिक संदर्भ दिला जातो.

प्रौढावस्था — पित्त:
पचन, चयापचय आणि परिवर्तन यांना महत्त्व असते. पित्त वाढल्यास पचनाशी संबंधित तक्रारींचा उल्लेख आयुर्वेदिक संदर्भात केला जातो.

वृद्धावस्था — वात:
कोरडेपणा आणि झीज अधिक जाणवू शकते. कोरडी त्वचा, सुरकुत्या, बद्धकोष्ठता, स्नायूंची ताकद कमी होणे, अंगदुखी आणि सांध्यांशी संबंधित तक्रारी यांचा वाताशी पारंपरिक संबंध सांगितला जातो.

टीप: वरील माहिती पारंपरिक आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून दिली आहे. एखाद्या विशिष्ट आधुनिक वैद्यकीय आजाराचे कारण म्हणून एखाद्या दोषाचा अर्थ लावू नये.