गूळ — गूडाचे स्वरूप व गुणधर्म
(अथ गुडस्य लक्षणं गुणानाह—)
आता गुळाचे स्वरूप आणि गुणधर्म सांगितले आहेत.
इक्षो रसो यः सम्पक्वो जायते लोहवद् दृढः ॥
स गुडो गौडदेशे तु मत्स्यण्ड्येव गुडो मतः ।
गुडो वृष्यो गुरुः स्निग्धो वातघ्नो मूत्रशोधनः ।
नातिपित्तहरो मेदःकफक्रिमिबलप्रदः ॥
ऊसाचा रस चांगला शिजविल्यानंतर लोखंडाप्रमाणे घट्ट होतो, त्याला गूळ (गुड) असे म्हणतात.
गौड प्रदेशात मत्स्यण्डी यालाच गूळ असे म्हटले जाते.
गूळ हा वृष्य (प्रजननशक्ती व ओज वाढविणारा), गुरु (पचण्यास जड), स्निग्ध (तेलकट/स्निग्ध गुणाचा) आहे. तो वातदोषाचे शमन करतो आणि मूत्राच्या योग्य प्रवाहास व शुद्धीकरणास मदत करतो. तो पित्ताचे विशेष शमन करत नाही. तो मेद (चरबी), कफ आणि कृमी वाढविणारा तसेच शरीराला बळ देणारा आहे.

जुना आणि नवीन गूळ यांचे गुणधर्म
जुना गूळ — पुराण गूळ
(अथ पुराणगुडस्य गुणानाह—)
आता जुन्या गुळाचे गुणधर्म सांगितले आहेत.
गुडो जीर्णो लघुः पथ्योऽनभिष्यन्द्यग्निपुष्टिकृत् ।
पित्तघ्नो मधुरो वृष्यो वातघ्नोऽसृक्प्रसादनः ॥
जुना गूळ लघु म्हणजे पचण्यास हलका आणि पथ्य म्हणजे आरोग्यास हितकारक असतो. तो शरीरातील सूक्ष्म मार्गांमध्ये अडथळा किंवा चिकटपणा निर्माण करणारा नसतो (अनभिष्यन्दी).
तो अग्नीला बळ देतो, पचनशक्ती सुधारतो, पित्त आणि वात यांचे शमन करतो. तो मधुर रसाचा, वृष्य आणि असृक्प्रसादन म्हणजे रक्ताच्या आरोग्यास अनुकूल असा वर्णन केला आहे.

नवीन गूळ
(अथ नवीनगुडस्य गुणानाह—)
आता नवीन गुळाचे गुणधर्म सांगितले आहेत.
गुडो नवः कफश्वासकासकृमिकोऽग्निकृत् ॥
नवीन गूळ कफ वाढविणारा आहे. त्याचा संबंध श्वासाचे विकार, खोकला आणि कृमी यांच्याशी सांगितला आहे. तसेच तो अग्नी म्हणजे पचनशक्ती वाढविणारा आहे.

अनुपानानुसार गुळाचे गुणधर्म
(अथानुपानभेदेन गुडस्य गुणानाह—)
आता गूळ वेगवेगळ्या पदार्थांसोबत घेतल्यास त्याचे वर्णन केलेले गुण सांगितले आहेत.
श्लेष्माणमाशु विनिहन्ति सदाद्रकेण
पित्तं निहन्ति च तदेव हरीतकीभिः ।
शुण्ठ्या समं हरति वातमशेषमेतं
दोषत्रयक्षयकराय नमो गुडाय ॥२८॥
गूळ आर्द्रक (ताजे आले) यांच्यासोबत घेतल्यास कफाचे शमन करण्यास मदत करतो.
गूळ हरितकी सोबत घेतल्यास पित्ताचे शमन करण्यास मदत करतो.
गूळ सुंठीसोबत घेतल्यास वाताचे शमन करण्यास मदत करतो.
म्हणून योग्य अनुपानासोबत घेतलेला गूळ त्रिदोषांचे — वात, पित्त आणि कफ — संतुलन साधण्यास उपयुक्त असल्याचे या श्लोकात वर्णन केले आहे.

नवीन गूळ — एक वर्षापर्यंत
एक वर्षापेक्षा कमी काळाचा गूळ नवीन गूळ मानला जातो. तो मधुर, खारट, उष्ण आणि पचण्यास जड असा वर्णन केला आहे.
तो रक्तविकार, कुष्ठादिक विकार, रक्तपित्त आणि इतर पित्तविकारांमध्ये अहितकारक मानला आहे.
तो मूत्रशोधक, वृष्य आणि सारक आहे. त्याच्या सेवनाने कृमी आणि मेद निर्माण होऊ शकतात. तसेच शुक्र, मज्जा, मांस आणि रक्त यांच्या निर्मितीस सहाय्यकारी असल्याचे वर्णन आहे.
तो अग्निप्रदीपक आहे, परंतु पित्त आणि मेद वाढवू शकतो. तसेच वात, दमा, खोकला आणि कफ यांचे शमन करण्याचे वर्णन आढळते.
शुद्ध केलेला नवीन गूळ — म्हणजे मळी काढलेला गूळ — रक्त आणि कफ वाढविणारा, मधुर, स्निग्ध आणि वातशामक असा वर्णन केला आहे. तो मल-मूत्राची योग्य प्रकारे प्रवृत्ती होण्यास मदत करतो.

एक वर्ष जुना गूळ
गूळ एक वर्ष जुना झाल्यावर तो अधिक लघु म्हणजे पचण्यास हलका होतो आणि सर्व दोषांचे शमन करण्यास उपयुक्त मानला आहे.
तो अग्निदीपक, पथ्यकर, हृद्य, स्वादिष्ट, पौष्टिक आणि रसायन असा वर्णन केला आहे.
तो मल-मूत्राची शुद्धी करण्यास मदत करतो आणि पांडु, सूज, मेद आणि श्रम यांचे शमन करण्यास उपयुक्त मानला आहे.
जुना गूळ जीर्ण विकार, संताप, पित्त आणि वात यांचे शमन करतो, असे वर्णन केले आहे.
योग्य औषधांसोबत वापरल्यास तो जीर्ण ज्वरादिक विकारांमध्ये उपयोगी असल्याचे वर्णन आहे.

तीन वर्षांचा जुना गूळ
गूळ तीन वर्षे जुना झाल्यावर तो अधिक लघु होऊन सर्व दोषांचे शमन करणारा मानला आहे.
जुन्या गुळामध्ये हा उत्तम आणि श्रेष्ठ मानला आहे.
अरिष्टादि आयुर्वेदिक योगांमध्ये त्याचा उपयोग करावा, असे वर्णन आहे.
परंतु तीन वर्षांपेक्षा अधिक जुना गूळ हीनवीर्य, म्हणजे त्याची प्रभावशक्ती कमी झालेली मानली आहे.

गूळभात
साहित्य
भिजवलेले तांदूळ – १ कप
ओलं खोबरं (किसलेलं) – १ कप
गूळ – १ कप
तूप – ३ चमचे
लवंग – २–३
वेलची पूड – १/२ चमचा
जायफळ पूड – १/२ चमचा
केशर – १/२ चमचा
काजू-बदाम काप – २ चमचे

कृती
एका भांड्यात २ कप पाणी उकळा. त्यात गूळ, वेलची पूड आणि जायफळ पूड घालून गूळ पूर्णपणे विरघळेपर्यंत उकळून घ्या.
तांदूळ ३० मिनिटे भिजवून नंतर निथळून घ्या.
कढईत तूप गरम करून त्यात लवंग घाला. त्यानंतर ओलं खोबरं आणि भिजवलेले तांदूळ घालून मंद आचेवर चांगले परतून घ्या. त्यात केशर घालून आणखी थोडावेळ खरपूस परता.
आता तयार केलेले गरम गुळाचे पाणी कढईत घाला. हलक्या हाताने एकत्र करून झाकण ठेवून भात शिजू द्या. मधूनमधून झाकण उघडून हलवा. भात थोडा शिजत आला की त्यात तूप घालून पुन्हा झाकण ठेवून शिजू द्या. भात पूर्णपणे शिजल्यावर गॅस बंद करा आणि ५–१० मिनिटे झाकण ठेवून वाफ येऊ द्या.
शेवटी काजू-बदाम काप घालून गरमागरम सर्व्ह करा.

आयुर्वेदिक फायदे
– गूळ भात हा ऊर्जा देणारा, स्निग्ध आणि तृप्त करणारा पारंपरिक आयुर्वेदिक पदार्थ आहे.
– शरीराला त्वरित ऊर्जा देण्यास मदत करतो.
– गूळ लोहयुक्त असल्यामुळे रक्तपोषणास सहाय्यक मानला जातो.
– तूप आणि ओले खोबरे शरीराचे पोषण करून वात दोष शांत करण्यास मदत करतात.
– वेलची, जायफळ आणि लवंग पचन सुधारण्यास सहाय्यक मानले जातात.
– योग्य प्रमाणात घेतल्यास शरीराला बळ आणि समाधान देते.
– थंड हवामानात किंवा सणासुदीला सेवनासाठी उपयुक्त.
प्रकृती: वात ✔️ | पित्त ✔️ (मर्यादित प्रमाणात) | कफ ⚠️ (मर्यादित प्रमाणात)
अशक्तपणा दूर करण्यासाठी गूळ भात उपयुक्त मानला जातो. हा पौष्टिक पदार्थ मनाला आनंद, शरीराला ऊर्जा आणि मुखाला रुची प्रदान करतो.

कॉपीराइट © २०२६ Vedic Intelligence™ — सर्व हक्क राखीव.