कदली, वारणा, मोचा, अम्बुसार आणि अंशुमत्फला ही केळाची पर्यायवाची नावे आहेत.
मोचाफल हे मधुर रसाचे, शीत वीर्याचे, वातवर्धक, कफदोष वाढविणारे आणि गुरु (पचण्यास जड) आहे. ते स्निग्ध असून पित्त, रक्त आणि वातदोषांचे शमन करणारे आहे. ते दाह, व्रण (फुफ्फुसाच्या पोकळीशी संबंधित?) आणि क्षय यामध्ये उपयोगी असल्याचे वर्णन केले आहे.
फळ पूर्णपणे पिकल्यावर ते मधुर रसाचे, शीत वीर्याचे, मधुर विपाकाचे आणि वृष्य असते तसेच शरीराची वाढ/बांधा वाढविणारे असते. ते अतिक्षुधा, अतितृष्णा, नेत्ररोग आणि मधुमेह यामध्ये उपयोगी आहे. ते रुची वाढवते आणि मांसधातूची वृद्धी करण्यास सहाय्य करते.
कदलीच्या माणिक्य, मार्त्वा, अमृता आणि चम्पका इत्यादी अनेक जाती आहेत. वर वर्णन केलेले गुण त्यांच्यामध्ये अधिक प्रमाणात आढळतात. तसेच दोषांना न वाढविणे आणि सहज पचणे हे गुणही त्यांच्यामध्ये आढळतात.
पर्यायवाची शब्दांची व्युत्पत्ती
कदली — ‘केन वायुना दल्यते’ (क्षी., भा.दी.). ‘कं जलं तद्घुतानि दलायस्याः।’
मंद वाऱ्यानेही जिची पाने फाटतात ती कदली. तिच्या पानांमध्ये भरपूर जलांश असतो.
वारणा — ‘वारणवुसा’ अस्या एकदेशो ‘वारणा’ । ‘वारणानां वुसो घासः वारण तु ष्येत्येकं’ (क्षी.). ‘वारणे: बुस्ते उत्पाट्यते इति वा।’
हत्तीला जी आवडते आणि हत्ती जी खातो ती वारणा.
मोचा — ‘मुश्चति रसं मोचा’ (क्षी.).
पानाचा देठ कापल्यावर त्यातून रस बाहेर पडतो. ‘मुश्चति त्वचं मोचा’ (नि.शो.टी., भा.दी.).
तिच्या खोडामध्ये अनेक स्तर असतात.
अम्बुसार — ‘अम्बु वर्तते सारे यस्याः।’
जिच्या आतील भागामध्ये भरपूर पाणी असते ती अम्बुसार.
अंशुमत्फला — ‘अंशुमानिव फलान्यस्याः अंशुमत्फला, भानुफलाख्या।’
घडामधील फळांची मांडणी सूर्याच्या किरणांप्रमाणे दिसते, म्हणून तिला भानुफला असेही म्हणतात.
गुण, उपयोग व वर्णन
पिकलेली फळे बलवर्धक, रक्तस्रावाच्या विकारांमध्ये उपयोगी, ग्राही आणि पौष्टिक आहेत. जुनाट अतिसारामध्ये त्यांचा हितकर आहार म्हणून उपयोग केला जातो.

कच्च्या फळांचा इतर औषधी द्रव्यांसह मधुमेहामध्ये उपयोग केला जातो.
केळीचे झाड जाळल्यावर मिळणाऱ्या राखेमध्ये पोटॅश क्षारांचे मोठ्या प्रमाणात प्रमाण असते. ही राख आम्लपित्त, छातीत जळजळ आणि शूलयामध्ये आम्लनाशक म्हणून वापरली जाते.

केळीच्या फुलांपासून तयार केलेली भाजी मधुमेह आणि रक्तस्रावाच्या विकारांमध्ये वापरली जाते.
खोडाचा रस अपस्मार, हिस्टेरिया आणि इतर वातिक विकारांमध्ये वापरला जातो.

केळीच्या फळामध्ये असलेली साखर आतड्यांमधील ग्राम-पॉझिटिव्ह किंवा आम्लीय सूक्ष्मजीवांच्या गटांची वाढ करण्यास आणि ग्राम-निगेटिव्ह सूक्ष्मजीवांची संख्या कमी करण्यास प्रवृत्त करते.

पिकलेले फळ मधुमेह, युरेमिया, नेफ्रायटिस, संधिवात/गाऊट, उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकारांमध्ये उपयोगी असल्याचे वर्णन केले आहे. कच्ची फळे आणि शिजवलेली फुले मधुमेहामध्ये उपयोगी असल्याचे सांगितले आहे.

केळाची पुरणपोळी
साहित्य
कच्चे केळ (उकडलेले) – १
खडीसाखर पावडर – १/२ कप
वेलची पूड – १/२ चमचा
जायफळ पूड – चिमूटभर
मीठ – चिमूटभर
तूप – २ चमचे
राजगिरा पीठ – १ कप
कृती
उकडलेल्या केळ्याचे साल काढून ते किसून घ्यावे.
कढई गरम करून त्यात किसलेले केळ आणि खडीसाखर पावडर घालून परतून घ्यावे. त्यानंतर वेलची पूड आणि जायफळ पूड घालून चांगले मिक्स करावे. मिश्रण घट्टसर झाले की गॅस बंद करून केळ्याचे पुरण गार होऊ द्यावे.
आता परातीत राजगिरा पीठ आणि मीठ घालून थोडे कोमट पाणी घालत मऊ पीठ मळून घ्यावे. हाताला थोडे तेल लावून पिठाचे छोटे गोळे करावेत. प्रत्येक गोळ्यात केळ्याच्या पुरणाचे सारण भरून छोट्या पोळ्या लाटून घ्याव्यात.
राजगिरा पीठ भगराळ असल्यामुळे पोळी छान गोल होत नाही. त्यामुळे साच्याच्या साहाय्याने छोट्या गोल पोळ्या तयार कराव्यात.
तवा गरम करून पोळ्या दोन्ही बाजूंनी तूप लावून खरपूस भाजून घ्याव्यात.
गरमागरम पोळ्या तुपासोबत सर्व्ह कराव्यात.

आयुर्वेदिक फायदे
🍌 शरीराचे पोषण व बळ वाढवते – केळे आणि राजगिरा धातूंचे पोषण करून शरीराला मजबुती देण्यास मदत करतात.
🔥 पचनास सहाय्य करते – वेलची आणि जायफळ केळ्याच्या गुरुत्वाला संतुलित करून पचन सुधारण्यास मदत करतात.
⚡ दीर्घकाळ ऊर्जा प्रदान करते – राजगिरा आणि नैसर्गिक गोडवा शरीराला टिकाऊ ऊर्जा देतात.
🌿 वात दोष शांत करण्यास मदत करते – मधुर रस आणि तूप वात संतुलित ठेवण्यास सहाय्य करतात.
✨ ओज व स्फूर्ती वाढवते – तूप, केळे आणि खडीसाखर शरीराचे पोषण करून ओज आणि चैतन्य वाढवण्यास मदत करतात.

कॉपीराइट © २०२६ Vedic Intelligence™ — सर्व हक्क राखीव.