शृङ्गाटक (शिंगाडा)
शृङ्गाटककम्
(अथ शृङ्गाटक [सिंघाडा] तस्य नामानि गुणांश्चाह—)
शृङ्गाटकं जलफलं त्रिकोणफलमित्यपि ॥
शृङ्गाटकं हिमं स्वादु गुरु वृष्यं कषायकम् ।
ग्राही शुक्रानिलश्लेष्मप्रदं पित्तास्रदाहनुत् ॥
शृङ्गाटक, जलफळ आणि त्रिकोणफळ ही एकाच फळाची समानार्थी नावे आहेत.
शास्त्रीय वर्णनानुसार, शृङ्गाटक शीत वीर्याचे, मधुर रसाचे आणि कषाय रसाचे आहे. ते गुरु, म्हणजे पचण्यास जड, तसेच वृष्य मानले आहे. त्याला ग्राही म्हणजे शोषक किंवा बांधून ठेवणारा गुण आहे. ते शुक्र धातूला पोषक मानले जाते आणि वात व कफ दोष वाढवू शकते. तसेच ते पित्त व रक्तदोष शांत करणारे आणि दाहाची भावना कमी करणारे वर्णन केले आहे.
नावे आणि त्यांची व्युत्पत्ती
शिंगाडा — या फळाला गायीच्या शिंगांसारखे टोकदार उंचवटे असल्यामुळे हे नाव पडले आहे.
जलफळ — जल म्हणजे पाणी. हे पाण्यात वाढणाऱ्या वनस्पतीचे फळ असल्यामुळे याला जलफळ म्हटले जाते.
त्रिकोणफळ — या फळाचा आकार त्रिकोणी असल्यामुळे त्याला त्रिकोणफळ असे म्हटले जाते.
गुणधर्म आणि पारंपरिक उपयोग
शृङ्गाटक शीत वीर्याचे, रक्तस्तंभक आणि कषाय गुणधर्माचे वर्णन केले आहे. ते दाहाची भावना आणि थकवा कमी करण्यास उपयुक्त मानले आहे.
त्यातील कोवळ्या, ताज्या गराच्या भागाला मधुर, स्वादिष्ट, पिष्टमय आणि पौष्टिक असे वर्णन केले आहे.
परंपरेने शृङ्गाटकाचा उपवासाच्या आहारात उपयोग केला जातो. त्यापासून तयार केलेले पेजसदृश पेय आमांश आणि योनीस्रावासाठी उपयुक्त असल्याचे शास्त्रीय वर्णनात नमूद केले आहे.
पित्त-प्रकृतीच्या व्यक्तींसाठी तसेच गर्भवती महिलांसाठी ते हितकर असल्याचे वर्णन केले आहे.

शिंगाडा ढोकळा आणि चिंचेचा सार
साहित्य
ढोकळ्यासाठी
शिंगाडा पीठ – १ कप
दही – ¾ कप
पाणी – १ कप
सैंधव – १ चमचा
हिरवी मिरची – १
बेकिंग सोडा – ½ चमचा
लिंबाचा रस – १ चमचा
चिंचेच्या सारासाठी
तेल – २ चमचे
जिरे – १ चमचा
हिरवी मिरची – १
चिंचेचा पातळ कोळ – २ कप
किसलेले आले – १ चमचा
तिखट – १ चमचा
सैंधव – १ चमचा
गूळ – ¼ कप

कृती
एका पसरट भांड्यामध्ये पाणी उकळत ठेवा.
तोपर्यंत मिक्सरच्या भांड्यामध्ये शिंगाडा पीठ, दही, पाणी, हिरवी मिरची आणि सैंधव घालून थोडे फिरवून घ्या. मिश्रण चांगले एकजीव होऊ द्या.
त्यात लिंबाचा रस आणि बेकिंग सोडा घालून हलकेच एकत्र करा.
आयुर्वेदिक सूचना: बेकिंग सोडाचा पारंपरिक आयुर्वेदिक संबंध स्वर्जिकाक्षार, या क्षार प्रकाराशी आढळतो, ज्याचा संबंध सोडियम बायकार्बोनेटशी आहे.
एका पसरट ट्रेला तेल लावून घ्या. त्यात मिश्रण ओतून सुमारे १५ मिनिटे वाफवून घ्या.
ढोकळा तयार आहे.
आता चिंचेचा सार करूया. पातेल्यात तेल गरम करून त्यात जिरे आणि हिरवी मिरचीची फोडणी करून घ्या. त्यात चिंचेचा कोळ, सैंधव, तिखट आणि गूळ घालून छान उकळून घ्या.
चिंचेचा सार तयार आहे.
गरम सारासोबत ढोकळा सर्व्ह करा. वरून थोडी शिंगाडा शेव किंवा उपवासाची शेव टाकल्यास ढोकळा अजून चवदार आणि चटपटीत लागतो.

आयुर्वेदिक दृष्टिकोन
आयुर्वेदिक संदर्भांमध्ये शृंगाटक/शिंगाडा मधुर, कषाय, गुरु आणि शीत असे वर्णन केले असून त्याला ग्राही गुणाचा उल्लेख आहे. पारंपरिक आयुर्वेदिक उपयोगांमध्ये त्याचा अतिसार (जुलाब) संदर्भातही उल्लेख आढळतो. 
चिंच आणि आले यांचा सार चवीला आंबट-चटपटीत असून पचनाच्या संदर्भात पारंपरिक आहारातील उपयोगाच्या दृष्टीने मांडता येतो. 
आयुर्वेदानुसार शिंगाड्याला ग्राही गुण मानला जातो, तर चिंच-आल्याचा सार पचनास पूरक ठरणारा पारंपरिक आहारातील स्वादिष्ट साथीदार आहे.

कॉपीराइट © २०२६ Vedic Intelligence™ — सर्व हक्क राखीव.