प्रत्येक घटकाचा एक उद्देश असतो. प्रत्येक पाककृती मागे एक कथा असते.

गव्हाची गोष्ट

chatgpt image aug 6, 2026 at 08 29 19 pm

गोधूमः

(अथ गोधूमः [गेहूँ] । तस्य नामानि सलक्षणभेदानाह—)
गोधूमः सुमनोऽपि स्यात्त्रिविधः स च कीर्तितः।
महागोधूम इत्याख्यः पश्चादेशात् समागतः॥
मधूली तु ततः किञ्चिदल्पा सा मध्यदेशजा।
निःशूको दीर्घगोधूमः क्वचिन्नन्दीमुखाभिधः॥

गोधूम आणि सुमन ही गव्हाची समानार्थी नावे आहेत. गव्हाचे तीन प्रकार सांगितले आहेत—
महागोधूम – पश्चिमेकडील प्रदेशातून येणारा गव्हाचा प्रकार.
मधूली – आकाराने किंचित लहान असणारा गव्हाचा प्रकार, जो मध्यदेशात (भारताच्या मध्यवर्ती प्रदेशात) पिकवला जातो.
नन्दीमुख – लांब आकाराचा आणि कणसाला दाण्यांवर आवरणासारखे तूस/काटे (awn) नसलेला गव्हाचा प्रकार. काही प्रदेशांमध्ये याला नन्दीमुख असे म्हणतात.

अथ गोधूमगुणानाह—
गोधूमो मधुरः शीति वातपित्तहरो गुरुः।
कफशुक्रप्रदो बल्यः स्निग्धः सन्धानकृत्सर:
जीवनो बृंहणो वर्ण्यो रुच्यः स्थैर्यकृत्

गोधूम (गहू) चवीला मधुर, वीर्याने शीत आणि वात-पित्त दोषांचे शमन करणारा आहे. तो गुरु (पचण्यास जड) आहे. गहू कफदोष आणि शुक्रधातू वाढवतो, शरीराला बळ देतो आणि स्निग्ध आहे. तो अस्थिभंग झाल्यास हाडे जुळण्यास मदत करतो तसेच सौम्य विरेचक आहे. तो जीवनदायी व शरीराचे पोषण करणारा असून वजन वाढवण्यास, शरीराची कांती सुधारण्यास आणि जखमा भरून येण्यास उपयुक्त आहे. तसेच तो रुची वाढवतो आणि शरीराला स्थैर्य प्रदान करतो.

अथ मधूलीनन्दीमुखयोगुणानाह—
मधूली शीतला स्निग्धा पित्तघ्नी मधुरा लघुः।
शुक्रला बृंहणी पथ्या तद्वन्नन्दीमुखः स्मृतः

मधूली वीर्याने शीत, स्निग्ध, पित्तदोषाचे शमन करणारी, चवीला मधुर आणि लघु आहे. ती शुक्रधातूची वृद्धी करते, शरीराचे वजन वाढवण्यास मदत करते आणि हितकर आहे.
नन्दीमुखाचे गुणधर्मही मधूलीप्रमाणेच आहेत.

समानार्थी नावे (व्युत्पत्ती)
गोधूम – याच्या बियांवर आवरण असते.
सुमन – त्याच्या गुणांमुळे त्याची प्रशंसा केली जाते.
मधूली – चवीला गोड असल्यामुळे याला मधूली म्हणतात.
नन्दीमुख – चवीला गोड असल्यामुळे याला नन्दीमुख म्हणतात.
मराठी नाव: गहू

गव्हाची खीर
साहित्य
भिजवून भरड वाटलेले गहू – १ कप
भिजवलेली चणा डाळ – २ चमचे
भिजवलेले तांदूळ – २ चमचे
वेलची पूड – ½ चमचा
बदामाचे काप – १ चमचा
गुळ – १ कप (पावडर)
दूध – १ लिटर
कृती
रात्रभर भिजवलेले गहू भरड वाटून घ्या. कुकरमध्ये भरडलेले गहू, १ तास चणा डाळ व तांदूळ भिजवलेले घ्यावे. सर्व एकत्र करून, आवश्यक तेवढे पाणी घाला व ३ शिट्ट्या होईपर्यंत शिजवा. दुसऱ्या भांड्यात दूध गरम करून चांगले उकळा. दूध थोडे आटल्यावर त्यात शिजवलेले गहू, डाळ आणि तांदूळ घालून व्यवस्थित मिसळा.
त्यात वेलची पूड आणि बदामाचे काप घाला. खीर थोडी घट्ट होईपर्यंत शिजवा. गॅस बंद करून खीर कोमट होऊ द्या. खीर कोमट झाल्यावर त्यात गुळाची पावडर घालून चांगले मिसळा. स्वादिष्ट गव्हाची खीर तयार आहे. नैवेद्य म्हणून अर्पण करा.

आयुर्वेदिक फायदे
– गहू शरीराला बळ, स्थैर्य आणि दीर्घकाळ ऊर्जा देतो.
– गूळ रक्तवर्धक असून पचनास मदत करतो.
– दूध शरीराचे पोषण करून ओज वाढवते.
– चणा डाळ प्रथिनांचा उत्तम स्रोत असून स्नायूंना बळकटी देते.
– ही खीर वात आणि पित्त संतुलित करण्यास मदत करते व शरीराला पुष्टी देते.

आयुर्वेदिक सूचना: उत्तम पचनासाठी ही खीर नेहमी कोमट आणि मर्यादित प्रमाणात सेवन करावी. खीर थोडी कोमट झाल्यानंतरच त्यात गूळ घालावा. आयुर्वेदानुसार यामुळे गुळाचे गुणधर्म अधिक चांगले टिकून राहतात आणि दूध फाटण्याची शक्यता कमी होते.