त्रिदोषांचे रंग – (कफ दोष)

कफ प्रकृतीच्या व्यक्तीची वैशिष्ट्ये

कफ हा शब्द दोन संस्कृत धातूंमधून तयार झालेला आहे: “क”, म्हणजे जल आणि “फ”, म्हणजे फलणे, फुलणे किंवा विकसित होणे. कफाचा संबंध पृथ्वी महाभूताशी देखील आहे; त्यामुळे पृथ्वी आणि जल यांच्या संयोगातून कफाचे विशिष्ट गुणधर्म निर्माण होतात. कफामध्ये आपल्या शरीरातील सर्व पेशी, ऊती आणि अवयवांचा समावेश होतो असे वर्णन केले जाते. कफाचे अणू एकमेकांना चिकटून सघन रचना तयार करण्याची प्रवृत्ती ठेवतात, त्यामुळे शरीराचा बांधा भरदार किंवा गोलाकार होऊ शकतो. सांधे आणि अवयवांना स्नेहन मिळणे, मजबूत स्नायू आणि हाडे, पेशींचे स्राव तसेच स्मरणशक्ती टिकवून ठेवणे—हे सर्व कफाच्या जलप्रधान कार्यांशी संबंधित मानले जाते.

पृथ्वी आणि जल कफाला गुरु, मंद, शीत, स्निग्ध, ओलसर, गुळगुळीत, घन, मृदू, स्थिर, पिच्छिल आणि धूसर असे गुण देतात. कफाचा वर्ण श्वेतअसून त्याचा संबंध मधुर आणि लवण रसाशी सांगितला जातो. कफ प्रकृतीमध्ये या गुणांची अभिव्यक्ती खालील तक्त्यात दिली आहे.

या गुणांमुळे कफ प्रकृतीच्या व्यक्तींमध्ये मजबूत आणि निरोगी शरीर, मोठे व सुंदर डोळे, निरोगी दात आणि दाट, कुरळे केस दिसून येतात. त्यांची त्वचा जाड, गुळगुळीत, तैलीय आणि केसाळ असू शकते. कफ प्रकृतीच्या व्यक्तींमध्ये भूक आणि तहान साधारणपणे स्थिर असते; मात्र पचन आणि चयापचय तुलनेने मंद असतात. त्यामुळे वजन वाढण्याची प्रवृत्ती असू शकते आणि ते कमी करणे कठीण जाऊ शकते. कधी कधी गोड आणि खारट पदार्थांची इच्छा झाल्यामुळे शरीरात पाणी साचण्याची प्रवृत्ती निर्माण होऊ शकते. त्यांना खाणे, बसणे, काहीही न करणे आणि बराच वेळ झोपणे आवडू शकते.

कफ प्रकृतीच्या व्यक्तींना खोल आणि स्थिर श्रद्धा, प्रेम, करुणा तसेच शांत आणि स्थिर मन लाभलेले असते असे वर्णन केले जाते. त्यांची स्मरणशक्ती चांगली, आवाज खोल आणि मधुर, तसेच बोलण्याची ढब एकसारखी आणि संथ असू शकते. कफ प्रकृतीची व्यक्ती पैसा कमावण्याबरोबरच तो साठवून ठेवण्याची प्रवृत्ती ठेवते. त्यांच्या छोट्या-मोठ्या हौशी खर्चामध्ये चीज, मिठाई आणि केक यांसारख्या पदार्थांचा समावेश होऊ शकतो. कफ असंतुलित झाल्यास लोभ, आसक्ती, अज्ञान आणि आळस यांसारख्या प्रवृत्ती वाढू शकतात. एकूणच, मजबूत प्रकृतीमुळे कफ व्यक्तीला परंपरागत आयुर्वेदिक वर्णनानुसार उत्कृष्ट बल, ज्ञान, शांती, प्रेम आणि दीर्घायुष्य लाभलेले असते.

कफ प्रकृतीच्या व्यक्तीचे गुण

गुण	शरीरातील अभिव्यक्ती
गुरु (जड)	जड हाडे आणि स्नायू; शरीराचा मोठा बांधा; वजन वाढण्याची प्रवृत्ती; स्थिरता; खोल आणि जड आवाज
मंद / जडत्व	संथ चालणे व बोलणे; मंद पचन व चयापचय; सुस्त हालचाली
शीत (थंड)	थंड व ओलसर त्वचा; मंद चयापचय आणि पचनासह स्थिर भूक व तहान; वारंवार सर्दी, कफ साचणे व खोकला; गोड पदार्थांची इच्छा
स्निग्ध (तैलीय)	तैलीय त्वचा, केस व मल; सांधे आणि इतर अवयवांमध्ये स्नेहन व स्निग्धता
द्रव	जास्त लाळ येणे; छाती, सायनस, घसा आणि डोक्यात कफ किंवा स्राव साचणे
पिच्छिल / गुळगुळीत	गुळगुळीत त्वचा; अवयवांमध्ये गुळगुळीतपणा; सौम्य व शांत मन; शांत स्वभाव
घन	चरबीचा दाट थर; जाड त्वचा, केस, नखे व मल; भरदार व गोलाकार अवयव; स्नायूंची दृढता; सघन ऊती
मृदू	कोमल व प्रसन्न व्यक्तिमत्त्व; प्रेम, काळजी, करुणा, दयाळूपणा आणि क्षमाशीलता
स्थिर	बसणे, झोपणे आणि काहीही न करणे आवडणे
चिकट / पिच्छिल	श्यान आणि एकत्र बांधून ठेवणाऱ्या गुणामुळे सांधे व अवयवांमध्ये सघनता आणि दृढता; मिठी मारणे आवडणे; प्रेम व नातेसंबंधांमध्ये खोल आसक्ती
धूसर	पहाटेच्या वेळी मनात धूसरपणा किंवा जडपणा जाणवणे; दिवसाची सुरुवात करण्यासाठी कॉफीसारख्या उत्तेजक पदार्थाची इच्छा
कठीण	दृढ स्नायू; बल; कठोर दृष्टिकोन
स्थूल	अवरोध निर्माण करण्याची प्रवृत्ती; स्थूलत्वाची प्रवृत्ती
मधुर	मधुर रसाची अनाबोलिक क्रिया परंपरेने शुक्रनिर्मिती आणि शुक्राचे प्रमाण वाढण्याशी जोडली जाते; असंतुलित अवस्थेत गोड पदार्थांची इच्छा वाढू शकते
लवण	पचन व वाढीस सहाय्य, ऊर्जा प्रदान करणे आणि परासरणीय संतुलन राखणे; असंतुलित अवस्थेत मिठाची इच्छा व शरीरात पाणी साचण्याची प्रवृत्ती
श्वेत	फिकट वर्ण; पांढरा श्लेष्मा; जिभेवर पांढरा थर; कफ आमाचा श्वेत वर्ण

कफाचे सामान्य कार्य

कफ दोष समतोल अवस्थेत असताना शरीरामध्ये पुढील कार्यांना आधार देतो:

शरीराला स्थैर्य व बळ देणे
शरीरातील स्निग्धता व स्नेहन राखणे
शरीराच्या धातूंचे योग्य पोषण व एकसंधता राखणे
स्नायू व सांध्यांना बळ देणे
क्षमा आणि भावनिक स्थैर्य
जडत्व व स्थिरता प्रदान करणे
प्रजननक्षमता व कामेच्छेला सहाय्य करणे
संयम व सहनशीलता
अति लोभाचा अभाव
रोगप्रतिकारक शक्ती व शरीराची प्रतिकारक्षमता