दह्याचे गुण
आयुर्वेदानुसार दधि म्हणजे दही हे उष्ण वीर्याचे, अग्निदीपक, स्निग्ध आणि गुरु असते. त्याचा उपरस कषाय आणि विपाक आम्ल असतो. दही पित्त, रक्त आणि कफ दोष वाढवू शकते, तसेच शोफ आणि मेद वाढवू शकते.
आयुर्वेदात दह्याचा उपयोग मूत्रकृच्छ्र (लघवी करण्यास त्रास), प्रतिश्याय, विषमज्वर, अतिसार, अरुची आणि कृशता यांमध्ये सांगितला आहे. तसेच ते बल आणि शुक्र वाढवणारे मानले आहे.
दह्याचे पाच प्रकार
आयुर्वेदात दह्याचे पाच प्रकार सांगितले आहेत:
१. मन्द दधि
मन्द दही हे दुधासारखे असते. त्याची चव स्पष्टपणे जाणवत नाही आणि ते थोडे घट्ट असते. ते मूत्र आणि मल विसर्जनास मदत करते. हे तिन्ही दोष वाढवू शकते आणि पचनाच्या वेळी आम्लता किंवा जळजळ निर्माण करू शकते.
२. स्वादु दधि
स्वादु दही चांगले घट्ट झालेले आणि मुख्यतः गोड असते; त्यातील आंबटपणा स्पष्ट जाणवत नाही. हे अत्यभिष्यन्दी, म्हणजे सूक्ष्म स्रोतसांमध्ये अडथळा निर्माण करण्याची अधिक प्रवृत्ती असलेले, असे वर्णन केले आहे.
हे वृष्य, मेद व कफ वाढवणारे आणि वातशामक आहे. विपाकामध्ये ते मधुर असते आणि रक्त व पित्त शांत करणारे असे वर्णन केले आहे.
३. स्वाद्वम्ल दधि
स्वाद्वम्ल दही थोडे घट्ट असते. त्याची चव गोड असून उपरस कषाय असतो. त्याचे गुण सामान्य दह्यासारखे असल्याचे सांगितले आहे.
४. अम्ल दधि
ज्या दह्यामधील गोड चव कमी होऊन आंबट चव स्पष्टपणे जाणवू लागते, त्याला अम्ल दधि म्हणतात. हे पचनशक्ती वाढवते आणि पित्त, रक्त व कफ दोष वाढवते.
५. अत्याम्ल दधि
अत्यंत आंबट दही खाल्ल्यावर दातांना झिणझिण्या येणे, अंगावर रोमांच येणे आणि घशात जळजळ होणे अशी लक्षणे होऊ शकतात. हे पचनशक्ती वाढवते आणि रक्त, वात व पित्त मोठ्या प्रमाणात वाढवते.

गायीच्या दुधापासून तयार केलेले दही
गायीच्या दुधापासून तयार केलेले दही विशेषतः गोड-आंबट, रुचिवर्धक आणि पवित्र असे वर्णन केले आहे. ते अग्निदीपक, हृदयासाठी हितकर, पौष्टिक आणि वातशामक आहे. सर्व प्रकारच्या दह्यांमध्ये ते श्रेष्ठ मानले आहे.
म्हशीच्या दुधाचे दही
म्हशीच्या दुधाचे दही अत्यंत स्निग्ध, कफवर्धक, वात-पित्तशामक, विपाकामध्ये मधुर, अभिष्यन्दी, वृष्य आणि गुरु असते. ते रक्तदोष वाढवणारे असेही वर्णन केले आहे.
उकळलेल्या दुधापासून तयार केलेले दही
उकळलेल्या दुधापासून तयार केलेले दही रुचकर, स्निग्ध आणि गुणांनी श्रेष्ठ असते. ते पित्त व वात शांत करणारे असून शरीरातील सर्व धातूंच्या अग्नीचे आणि बलाचे संवर्धन करणारे आहे.
साय काढलेल्या दुधापासून तयार केलेले दही
दुधातील साय काढून तयार केलेले दही कषाय, शीतवीर्य, वातवर्धक आणि लघु असते. त्यामुळे वात किंवा वायू निर्माण होऊ शकतो. हे पचनशक्ती वाढवते, रुची निर्माण करते आणि ग्रहणी रोगात उपयोगी असल्याचे वर्णन आहे.
कापडाने गाळलेले दही
कापडाने गाळलेले दही स्निग्ध, वातशामक, कफवर्धक आणि गुरु असते. ते बल व पोषण वाढवणारे, रुचकर आणि मधुर आहे. ते पित्त फारसे वाढवत नाही.
साखरेसोबत दही
साखर घातलेले दही श्रेष्ठ मानले आहे. ते तहान, पित्त, रक्त आणि दाह शांत करणारे आहे.
गुळासोबत घेतलेले दही वातशामक, वृष्य, बृंहण, तर्पण करणारे आणि गुरु आहे.

⚠️ दह्याचे सेवन कधी टाळावे?
आयुर्वेदानुसार रात्री दह्याचे सेवन करू नये, जोपर्यंत ते योग्य पदार्थांसोबत घेतले जात नाही.
रात्री दही घेताना त्यामध्ये खालीलपैकी योग्य पदार्थ मिसळण्याचा उल्लेख आहे:
तूप
साखर
मुगाचे सूप
मध
आवळा
तसेच दही गरम करून खाऊ नये.
ऋतूनुसार दह्याचे सेवन
दही खालील ऋतूंमध्ये हितकर मानले आहे:
हेमंत
शिशिर
वर्षा
खालील ऋतूंमध्ये दही सामान्यतः वर्ज्य सांगितले आहे:
शरद
ग्रीष्म
वसंत
अयोग्य किंवा अति सेवन
दह्याचे सेवन करण्याची योग्य पद्धत न पाळता दही खाणाऱ्या व्यक्तीला ग्रंथानुसार ज्वर, रक्तविकार, विसर्प, त्वचारोग, पाण्डु/रक्ताल्पता, मूर्च्छा आणि गंभीर कामला यांसारखे विकार होऊ शकतात.

🥛 दधिसार आणि मस्तु
दह्याचा वरचा घट्ट आणि स्निग्ध भाग दधिसार म्हणून ओळखला जातो.
दह्याच्या खाली असलेला पातळ द्रव भाग दधिमण्ड किंवा मस्तु म्हणून ओळखला जातो.
दधिसार
गोड दधिसार गुरु आणि वृष्य असून वात शांत करणारा आणि जठराग्नीला आधार देणारा आहे.
आंबट दधिसार मूत्राशयाच्या विकारांमध्ये उपयोगी असून पित्त आणि कफ वाढवणारा आहे.
मस्तु – थकवा कमी करणारे, बलवर्धक, लघु, भूक वाढवणारे, सूक्ष्म स्रोतस स्वच्छ करणारे
तृप्ती देणारे, कफशामक, तृष्णाशामक, वातशामक, पौष्टिक असे वर्णन केले आहे.
तसेच ते अवृष्य असून शरीरात साचलेले अपशिष्ट पदार्थ दूर करण्यास त्वरित मदत करणारे असे वर्णन आहे.

दही लाडू
साहित्य
चक्का – १ कप
खडीसाखर पावडर – १ कप
तांदळाचे पीठ – १ कप
तूप – तळण्यासाठी
वेलदोडे – २
मीठ – १/२ चमचा
या प्रमाणात १२–१३ लाडू बनतात.

कृती
चक्क्यामध्ये मावेल तसे तांदळाचे पीठ आणि मीठ घालून पीठ मळून घ्या. साधारण १ कप चक्क्यासाठी १ कप तांदळाचे पीठ पुरेसे असते. चक्का फार आंबट नसावा.
दुसऱ्या भांड्यात पाणी उकळत ठेवा. त्यामध्ये वेलदोडे आणि खडीसाखर पावडर घालून एकतारी पाक तयार करा.
कढईत तूप गरम करा. मळलेल्या पिठाचे छोटे गोळे करून मंद आचेवर खरपूस तळा. तळलेले गोळे तयार पाकात घालून काही वेळ मुरू द्या.
दही लाडू तयार आहेत.  हे लाडू गुलाबजाम सारखे नरम नसतात, आतून नरम आणि बाहेरून थोडे कडक होतात.
या दहीहंडीला दही लाडूचा नैवेद्य बनवूया.

आयुर्वेदिक फायदे
🌿 ताज्या चक्क्यामुळे शरीराला पोषण व बल मिळण्यास मदत होते.
🌿 तूप पचनाग्नीला योग्य प्रमाणात सहाय्य करते आणि स्निग्धता वाढवते.
🌿 वेलदोडा पचनास मदत करून दह्याचा जडपणा कमी करण्यास सहाय्य करतो.
🌿 तांदळाचे पीठ लाडूंना हलका आणि मऊ पोत देते.
🌿 ताजे बनवलेले दही लाडू दिवसाच्या वेळेत मर्यादित प्रमाणात सेवन करणे हितावह मानले जाते.

आयुर्वेदानुसार ताजे आणि फारसे आंबट नसलेले दही अधिक हितकर मानले जाते. दहीचे सेवन प्रामुख्याने दिवसाच्या वेळेत, ताजे आणि मर्यादित प्रमाणात करणे योग्य मानले आहे.

कॉपीराइट © २०२६ Vedic Intelligence™ — सर्व हक्क राखीव.