अम्लिका (चिंच)

अम्लिका चुक्रिकाम्ली च चुक्रा दन्तशठापि च ।
अम्ला च चिञ्चिका चिञ्चा तिन्तिडीका च तिन्तिडी ॥
अम्लिकाऽम्ला गुरुर्वातहरी पित्तकफास्रकृत् ।
पक्वा तु दीपनी रूक्षा सरोष्णा कफवातनुत् ॥

नाव / पर्याय
अम्लिकेला चुक्रिका, अम्ली, चुक्रा, दन्तशठा, अम्ला, चिञ्चिका, चिञ्चा, तिन्तिडीका आणि तिन्तिडी या नावांनीही ओळखले जाते.

गुणधर्म
अम्लिका आंबट चवीची, गुरु (जड) आणि वातशामक आहे. ती पित्त, कफ आणि रक्तदोष वाढवते.
पिकलेले फळ दीपन (पचनशक्ती वाढवणारे), रूक्ष (कोरडेपणा निर्माण करणारे), सर (मलप्रवर्तनास/शरीरातील प्रवाहास चालना देणारे) आणि उष्ण (उष्ण वीर्याचे) आहे. तसेच ते कफ आणि वात शांत करते.

पर्यायांची व्युत्पत्ती
• अम्लिका – ‘अम्ल – आंबट असणारे; अम्लिका – आंबटपणा असणारी; अम्ल – आंबटपणामुळे.’ तिची चव आंबट असते.
• चुक्रिका – ‘चुक्रा – जिच्यामुळे समाधान मिळते.’ तिचा स्वयंपाकातील उपयोग समाधानकारक/तृप्तिदायक असतो.
• अम्ली – अम्ली – अम्लिका पहा.
• दन्तशठा – ‘दन्तशठा – आंबटपणामुळे दातांना एक विशिष्ट संवेदना निर्माण करणारी.’ दातांमध्ये एक विशिष्ट संवेदना निर्माण करते.
• चिञ्चा–चिञ्चिका – ‘चिञ्चा – आंबटपणामुळे जिच्यामुळे मुखात एक विशिष्ट संवेदना निर्माण होते.’ मुखात एक विशिष्ट संवेदना निर्माण करते.
• तिन्तिडी–तिन्तिडीका – ‘तिन्तिडीका – जिच्यामुळे मुखात आर्द्रता/लाळ निर्माण होते.’ मुखात लाळ निर्माण करते.

गुणधर्म व चिकित्सीय उपयोग
चरकसंहितेत अम्लिकेचा उल्लेख अम्लस्कंध या संदर्भात आढळतो.
फळाचा गर तहान शांत करतो, रुची वाढवतो आणि सौम्य रेचक म्हणून कार्य करतो. तापामध्ये बद्धकोष्ठता आणि शरीरात दाह/जळजळ जाणवत असल्यास अम्लिकेचे सरबत दिले जाते.
बद्धकोष्ठतेमध्ये अम्लिकेचा उपयोग सेनासारख्या रेचक औषधांसोबत देखील केला जातो.
ताज्या पानांचा लेप सूज आणि फोडांवर तसेच वेदना कमी करण्यासाठी लावला जातो. फुलांचा लेप डोळ्यांच्या श्लेष्मल त्वचेच्या दाहजन्य विकारांमध्ये वापरला जातो.
कठीण बाह्य सालीची राख अजीर्ण, अपचन यामध्ये वापरली जाते आणि मूत्रल (लघवीचे प्रमाण वाढवणारी) म्हणूनही तिचा उपयोग केला जातो.

पंचामृत – १
साहित्य
पोपटी हिरव्या मिरच्या – २
कडीपत्ता – ८-१० पाने
हिंग – १/२ चमचा
मीठ – १ चमचा
मेथी दाणे – १/२ चमचा
हळद – १/२ चमचा
गूळ – १ चमचा
चिंचेचा कोळ – २ चमचे
तेल – २ चमचे
नारळ पाणी – १/२ कप
नारळाचे दूध – १ कप

कृती
एका भांड्यात तेल गरम करून त्यात हिरव्या मिरच्या आणि हिंग घालावे. दरम्यान, नारळाच्या पाण्यात ( थेंबभर तेलात परतलेले ) मेथी दाणे आणि हळद घालून मिक्स करून घ्यावे. मिरच्या परतल्यावर त्यात कडीपत्ता घालून परतावे.
यानंतर त्यात नारळ पाणी घालावे. उकळी आल्यावर चिंच, गूळ आणि मीठ घालून मिक्स करावे.
 पुन्हा उकळी आल्यावर त्यात नारळाचे दूध घालून नीट एकजीव करावे. झाकण ठेवून शिजू द्यावे.
सुमारे २ मिनिटांनी झाकण काढून हलके मिक्स करावे, गॅस बंद करून पुन्हा झाकण ठेवावे आणि २ मिनिटे तसेच ठेवावे.
स्वादिष्ट पंचामृत तयार आहे.

पंचामृत – २
साहित्य
तेल – २ चमचे
पोपटी हिरव्या मिरच्या – २
हिंग – १/२ चमचा
कडीपत्ता – थोडासा
मेथी दाणे – १/२ चमचा
हळद – १/२ चमचा
तीळ – १ चमचा
धणे – १ चमचा
वेलची – २
लवंग – ३-४
खोबरं – १/२ कप
कोथिंबीर – २ चमचे
मीठ – १ चमचा
गूळ – २ चमचे
चिंचेचा कोळ – १ कप
कृती
प्रथम तव्यावर तीळ, धणे, वेलची आणि लवंग चांगले परतून घ्यावे. त्यानंतर त्यात खोबरं आणि कोथिंबीर घालून परतावे. परतून झाल्यावर गॅस बंद करून त्यात थोडे तेल घालून चांगले मिक्स करावे. मिश्रण गार झाल्यावर मिक्सरमध्ये बारीक वाटून घ्यावे.
एका पातेल्यात तेल गरम करून त्यात हिरव्या मिरच्या, हिंग, कडीपत्ता, मेथी दाणे आणि हळद घालून चांगले परतून घ्यावे. त्यानंतर चिंचेचा कोळ, गूळ आणि मीठ घालून नीट मिक्स करावे. आता तयार केलेला वाटलेला मसाला घालून चांगले ढवळावे आणि उकळी आणावी. मिश्रण थोडे दाटसर झाले की गॅस बंद करावा.
स्वादिष्ट पंचामृत तयार आहे.
हे पंचामृत अतिशय चविष्ट व रुचकर असून, चटणीप्रमाणे वडे किंवा भज्यांसोबत खाण्यासाठी उत्तम लागते.

आयुर्वेदिक फायदे
– शरीराचे पोषण व बळ वाढविण्यास मदत करते – नारळाचे दूध आणि नारळ पाणी धातूंचे पोषण करून शरीराला शीतलता देतात.
– पचनशक्ती सुधारण्यास मदत करते – मेथी दाणे, हिंग आणि कडीपत्ता अग्नी प्रदीप्त करून वायू व अपचन कमी करण्यास मदत करतात.
– दोष संतुलनास सहाय्य करते – गोड, आंबट आणि सौम्य तिखट रसांचे संतुलित मिश्रण त्रिदोष संतुलित ठेवण्यास मदत करते.
– चयापचय व आमनाशास सहाय्य करते – चिंच आणि मसाल्यांमुळे पचनक्रिया सुधारते व आम कमी होण्यास मदत होते.
– ऊर्जा व ओज वाढविण्यास मदत करते – गूळ आणि नारळ नैसर्गिक ऊर्जा देऊन शरीरात स्फूर्ती निर्माण करतात.

कॉपीराइट © २०२६ Vedic Intelligence™ — सर्व हक्क राखीव.