त्रिदोषांचे रंग – (वात दोष)

वात प्रकृतीच्या व्यक्तीची वैशिष्ट्ये

संस्कृतमधील वात हा शब्द “वा” या धातूपासून तयार झाला असून त्याचा अर्थ वाहून नेणे किंवा गती करणे असा आहे. त्यामुळे वात हा शरीरातील गतिशीलतेचा असा सिद्धांत आहे, जो शरीरातील सर्व क्रियांचे नियमन करतो—एका मिनिटात मनात येणाऱ्या विचारांच्या संख्येपासून ते आतड्यांमधून अन्न किती कार्यक्षमतेने पुढे जाते, यापर्यंत. आनंद, प्रसन्नता, सर्जनशीलता, वाणी, शिंकणे आणि उत्सर्जन अशा अनेक क्रियांसाठी वात गुण जबाबदार असतो. वात हा जीवनाचा मूलभूत घटक, ऑक्सिजन किंवा प्राण याच्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे वात शरीरातून निघून गेल्यावर जीवन समाप्त होते.

वात चे गुण किंवा विशेषता शुष्क, हलका, थंड, रूक्ष, सूक्ष्म, चल आणि स्पष्ट अशी आहेत; तसेच त्याचा रस कषाय आहे. हे गुण वात प्रकृतीच्या व्यक्तीच्या शरीर रचनेत आणि स्वभावात कशा प्रकारे दिसून येतात, हे खालील तक्त्यात दाखवले आहे.

या गुणांचे संयोजन वात प्रकृतीच्या व्यक्तींच्या शारीरिक वैशिष्ट्यांसाठी तसेच त्यांच्या वर्तणुकीच्या प्रवृत्तींसाठी कारणीभूत ठरू शकते. शारीरिकदृष्ट्या त्यांचे शरीर हलके आणि लवचिक असते. त्यांचे दात मोठे आणि बाहेर आलेले असू शकतात आणि लहानपणी बोट किंवा अंगठा चोखण्याची सवय असू शकते. त्यांचे डोळे लहान, काहीसे खोल गेलेले आणि कोरडे असतात. भूक आणि तहान अनियमित असल्यामुळे त्यांना अनेकदा पचन आणि पोषक घटकांच्या शोषणाशी संबंधित समस्या जाणवू शकतात. वात प्रकृतीच्या व्यक्तींचे आरोग्य नाजूक असण्याची प्रवृत्ती असते, त्यामुळे त्यांना कमी किंवा संतती नसू शकते.

वर्तनाच्या दृष्टीने वात प्रकृतीच्या व्यक्ती सहज उत्तेजित होतात. त्या सतर्क असतात आणि फारसा विचार न करता पटकन कृती करतात. त्यामुळे त्या कधी कधी चुकीचे उत्तरही पूर्ण आत्मविश्वासाने देऊ शकतात. त्यांना उत्तम कल्पनाशक्ती लाभलेली असते आणि दिवास्वप्न पाहणे त्यांना आवडते. त्या प्रेमळ स्वभावाच्या असतात; परंतु कधी कधी भीती किंवा एकटेपणामुळे एखाद्या व्यक्तीशी जोडल्या जाऊ शकतात. अंधार, उंची आणि बंदिस्त जागांची भीती वात प्रकृतीच्या व्यक्तींमध्ये आढळू शकते.

त्यांची श्रद्धा लवचिक असते आणि ती बदलण्याची त्यांची तयारी असते; मात्र हा बदल नेहमी दीर्घकाळ टिकेलच असे नाही. वात प्रकृतीच्या व्यक्तींना बदल आवडतो. त्यामुळे कंटाळा येऊ नये म्हणून त्या अनेकदा फर्निचर, ठिकाण किंवा शहर बदलत राहतात. त्यांना निवांत बसून राहणे आवडत नाही; त्यांना सतत काही ना काही कृती करत राहायला आवडते. काहीही न करणे त्यांच्यासाठी शिक्षेसारखे असते. त्यांच्या सक्रिय स्वभावामुळे त्या चांगली कमाई करू शकतात; मात्र क्षुल्लक गोष्टींवर खर्च करण्याची प्रवृत्ती असल्यामुळे बचत करण्यात त्यांना अडचण येऊ शकते.

वात प्रकृतीच्या व्यक्तीचे गुण

गुण	शरीरातील अभिव्यक्ती
शुष्क	कोरडी त्वचा, केस, ओठ आणि जीभ; कोरडे मोठे आतडे, बद्धकोष्ठतेची प्रवृत्ती; घोगरा आवाज
लघु / हलका	हलक्या मांसपेशी आणि हाडे, सडपातळ शरीरयष्टी, हलकी व कमी झोप; कमी वजन
शीत	हात-पाय थंड असणे, रक्ताभिसरण कमी असणे; थंडीचा तिटकारा आणि उष्णता आवडणे; स्नायूंमध्ये कडकपणा
रूक्ष	खरखरीत व भेगाळलेली त्वचा, नखे, केस, दात, हात व पाय; सांधे कडकडणे
सूक्ष्म	सूक्ष्म भीती, चिंता आणि असुरक्षितता; बारीक रोमांच; स्नायूंमध्ये सूक्ष्म हालचाल व कंप
चल	जलद चालणे, जलद बोलणे, एकाच वेळी अनेक कामे करणे; डोळे, भुवया, हात व पाय यांची अस्थिर हालचाल; अस्थिर सांधे; अनेक स्वप्ने; प्रवासाची आवड पण एकाच ठिकाणी जास्त काळ न राहणे; बदलते मनोभाव, अस्थिर श्रद्धा आणि विखुरलेले मन
विशद / स्पष्ट	दूरदृष्टी; लगेच समजणे आणि लगेच विसरणे; स्पष्ट व रिक्त मन, पोकळपणा आणि एकटेपणाचा अनुभव
कषाय	घशात कोरडेपणा व आवळल्यासारखे वाटणे; उचकी आणि ढेकर येणे; तेलकट, मऊ व घट्ट सूप आवडणे; गोड, आंबट आणि खारट रसांची इच्छा
तपकिरी-काळा	गडद वर्ण; काळे/गडद केस व डोळे; वात आमचा रंग, उदा. जिभेवर गडद थर

वाताची सामान्य कार्ये

उत्साह, श्वास सोडणे (प्रश्वास), श्वास घेणे (उच्छ्वास), विविध प्रकारच्या शारीरिक हालचाली, शरीरातील विविध मल-अपशिष्ट पदार्थांचे उत्सर्जन तसेच शरीरातील घटकांच्या वहनाचे संतुलित नियमन ही वात दोषाची सामान्य कार्ये आहेत.